اجاره‌نشین‌ها؛ ساختمانی که هنوز فرو نریخته است
نگاهی دوباره به فیلم ماندگار داریوش مهرجویی، پس از نزدیک به چهار دهه
«اجاره‌نشین‌ها» ساخته‌ی داریوش مهرجویی، محصول سال ۱۳۶۵، فقط یک کمدی ماندگار نیست؛ فیلمی است که پس از نزدیک به چهار دهه، هنوز می‌تواند مخاطب را بخنداند، به فکر فرو ببرد و حتی آینه‌ای از بخشی از جامعه امروز باشد.
داستان در یک ساختمان فرسوده می‌گذرد؛ جایی که ساکنانش بر سر مالکیت، تعمیر بنا و منافع شخصی با یکدیگر درگیرند. هرکس چیزی می‌خواهد و هرکس تلاش می‌کند سهم بیشتری از این ساختمان داشته باشد.
اختلاف‌ها کم‌کم بالا می‌گیرد و آنچه قرار بود خانه باشد، به میدان کشمکش، منفعت‌طلبی و بی‌اعتمادی تبدیل می‌شود؛ تا جایی که ساختمان به مرز فروپاشی می‌رسد.
اما شاید جذابیت واقعی فیلم همین‌جاست: ساختمان فقط یک ساختمان نیست.
«اجاره‌نشین‌ها» در سال‌های پس از انقلاب و هم‌زمان با جنگ ایران و عراق ساخته شد؛ دوره‌ای که سینمای ایران در حال تجربه تغییرات جدی و پیدا کردن زبان تازه‌ای برای روایت جامعه بود.
مهرجویی در چنین فضایی توانست اثری بسازد که هم مخاطب عام را سرگرم کند و هم مسائل اجتماعی را در قالب طنز به تصویر بکشد.
بیکاری، منفعت‌طلبی، اختلاف طبقاتی، مسئولیت‌گریزی و ناتوانی در حل مسائل جمعی، در میان شخصیت‌های فیلم به شکل‌های مختلف دیده می‌شود.
حتی حضور شخصیت‌هایی مانند مهندس و وکیل که در موقعیت خود عملاً کاری از پیش نمی‌برند، تصویری طنزآمیز از مسئله بیکاری و ناکارآمدی در آن دوران ارائه می‌دهد؛ مسئله‌ای که نه‌تنها از بین نرفته، بلکه امروز نیز همچنان یکی از دغدغه‌های جدی جامعه است.
به همین دلیل است که تماشای «اجاره‌نشین‌ها» امروز، تجربه‌ای متفاوت دارد.
وقتی دوباره به فیلم نگاه می‌کنیم، در کنار خنده‌ها، جای خالی آدم‌هایی را هم می‌بینیم که بخش مهمی از تاریخ سینمای ایران را ساختند؛ داریوش مهرجویی، نویسنده و کارگردان فیلم، و بازیگرانی چون اکبر عبدی، عزت‌الله انتظامی، حسین سرشار، نادره، رضا رویگری، فریماه فرجامی، فردوس کاویانی و دیگر هنرمندانی که بسیاری از آنان دیگر در میان ما نیستند.
و شاید همین موضوع، تماشای فیلم را امروز تلخ‌تر و شیرین‌تر از گذشته می‌کند.
ما به فیلمی نگاه می‌کنیم که نزدیک به چهل سال از ساخت آن گذشته، اما هنوز درباره آدم‌هایی حرف می‌زند که می‌شناسیم؛ درباره اختلاف‌هایی که تجربه کرده‌ایم، مشکلاتی که هنوز با آن‌ها روبه‌رو هستیم و جامعه‌ای که گاهی برای حل یک مشکل ساده، آن‌قدر درگیر منافع فردی می‌شود که در نهایت همه با هم شاهد فرو ریختن همان چیزی می‌شوند که قرار بود خانه مشترکشان باشد.
شاید «اجاره‌نشین‌ها» به همین دلیل هنوز زنده است؛
چون ساختمان فیلم فرو می‌ریزد، اما مسئله‌ای که مهرجویی نشان داد، هنوز پابرجاست.
The Tenants; A Building That Has Not Collapsed Yet
A look back at Dariush Mehrjui’s enduring film, nearly four decades after its release
The Tenants, directed by Dariush Mehrjui and released in 1986, is more than a timeless comedy. Nearly four decades later, it can still make audiences laugh, think, and even serve as a mirror reflecting parts of contemporary society.
The story takes place in a run-down apartment building whose residents are caught in disputes over ownership, repairs, and personal interests. Everyone wants something, and everyone tries to secure a larger share of the building.
Gradually, their disagreements intensify. What was supposed to be a home becomes a place of conflict, self-interest, and distrust, eventually bringing the entire building to the brink of collapse.
But perhaps this is the film’s greatest appeal: the building is not merely a building.
The Tenants was made in the years following the Iranian Revolution and during the Iran-Iraq War, a period when Iranian cinema was undergoing significant changes and searching for new ways to portray society.
Within this atmosphere, Mehrjui created a film that could entertain a wide audience while also addressing social issues through comedy.
Unemployment, self-interest, class divisions, irresponsibility, and the inability to solve collective problems appear throughout the film in different forms.
Even characters such as the engineer and the lawyer, who are largely unable to accomplish anything within their professional roles, offer a humorous portrayal of unemployment and institutional inefficiency at the time—issues that have not disappeared and remain serious concerns in society today.
That is why watching The Tenants today feels different.
Looking back at the film, alongside the laughter, we also become aware of the absence of many of the people who helped shape an important chapter of Iranian cinema: Dariush Mehrjui, the film’s writer and director, and actors such as Akbar Abdi, Ezzatollah Entezami, Hossein Sarshar, Nadereh, Reza Rooygari, Farimah Farjami, Ferdous Kaviani, and many other artists, several of whom are no longer with us.
Perhaps this is what makes watching the film today both more bittersweet and more poignant than it was in the past.
We are watching a film made nearly forty years ago, yet it still speaks about people we recognize; about conflicts we have experienced, problems we continue to face, and a society that can become so consumed by individual interests that, in trying to solve a simple problem, everyone ends up witnessing the collapse of what was supposed to be their shared home.
Perhaps that is why The Tenants is still alive.
